Qismlari oʻrtasida zidlik , oʻxshatish munosabati mavjud boʻlgan qo'shma gaplarga to'rtta misol yozing . Ularning o'rtasiga tinish belgisining qo'yilish sababini tushuntiring .
Qismlari oʻrtasida zidlik, oʻxshatish munosabati mavjud boʻlgan qo'shma gaplarga to'rtta misol yozamiz:
1. Misol #1: "Men mashinani sotib oldim." va "Men mashinani sotib oldim."
Misol #2: "Men shoʻrva ovqatimni tayyorladim." va "Men tayyorlagan shoʻrva ovqatimni tayyorladim."
Misol #3: "Bobo bola fotografiyasini koʻrdib." va "Bobo fotografiyasini koʻrdi."
Misol #4: "Uzbekistonda major tomonidan oʻqitiladigan fakultetlar bor." va "Uzbekistonda major fakultetlar bor."
Ularning oʻrtasiga tinish belgisining qo'yilish sababini tushuntirish uchun quyidagi ta'rifni berishimiz mumkin:
Tinish belgisi ( , ) biror so'z, jarayon yoki fikrga toʻgʻri kelgan qismi boshqa qismidan ajratish uchun ishlatiladi. U misollar bilan yuqoridagi misollarda uchraydi:
1. Misol #1: "Men mashinani sotib oldim ( , ) that ishlagan." bu yerda tinish belgisi mashinani sotib oldimga kelgan qismni yo'riqnomaga ajratadi.
2. Misol #2: "Men shoʻrva ovqatimni tayyorladim ( , ) lo'li tayyorlagan." bu yerda tinish belgisi shoʻrva ovqatimni tayyorlaganga kelgan qismni sho'rlaga ajratadi.
Uchragan misollarimizda tinish belgisi qo'shilgan qoʻshmachalar/ishoralar (that ishlagan, lo'li tayyorlagan) bir qismi ajratilgan gaplarni toliq, ma'nosi to'liq bo'lgan qismini almashtirish maqsadida ishlatilgan. Bunaqa qoʻshmachalar gapni koʻrsatib turuvchi qism bilan gapning asosiy hissiyatini tushuntirib berish uchun kerak bo'lib, bu esa tinish belgisining qo'yilish sababi sifatida kuzatiladi.
Ushbu masala o'qituvchi uchun qiziq bo'lishi mumkin, chunki gapning ma'nosi va tarkibining tushuntirilishidagi asosiy qoidalar haqida savollar yuzaga keladi. Uchokesib tarkibga ega gaplarni tushuntirish quyidagi insonning qayta ishlash talablarini kengaytirishga yordam beradi:
1. Tarkibda qanday katta mavjudotlar koʻrsatilgan.
2. Agar ular mavjud bo'lsa, ularga qarshi keladigan so'z yoki biror tashqi faktor ko'rsatilganmi?
3. Agar habardorlik (vaqtni anglatish, belgilatish va hokazo) nechanchi bo'lsa, obyektiv ravishda belgilanganmi? Agar bu haqiqiy bo'lsa, haqiqiy sabablarni ko'rsatganmi?
4. Oʻxshash ularning qanday oka-roʻyhatlarini koʻrsatilgan.
5. Qismlarning oʻzaro manzarasida har qanday munosabat koʻrsatib turing.
Insonlar o'rganish yetmoqda bo'lgan muammolar va savollar yuzaga kelganida, o'qituvchilar uchun ularni aytib berish va o'rganuvchilarga odat langan tartibda qo'yib berish juda muhimdir.
1. Misol #1: "Men mashinani sotib oldim." va "Men mashinani sotib oldim."
Misol #2: "Men shoʻrva ovqatimni tayyorladim." va "Men tayyorlagan shoʻrva ovqatimni tayyorladim."
Misol #3: "Bobo bola fotografiyasini koʻrdib." va "Bobo fotografiyasini koʻrdi."
Misol #4: "Uzbekistonda major tomonidan oʻqitiladigan fakultetlar bor." va "Uzbekistonda major fakultetlar bor."
Ularning oʻrtasiga tinish belgisining qo'yilish sababini tushuntirish uchun quyidagi ta'rifni berishimiz mumkin:
Tinish belgisi ( , ) biror so'z, jarayon yoki fikrga toʻgʻri kelgan qismi boshqa qismidan ajratish uchun ishlatiladi. U misollar bilan yuqoridagi misollarda uchraydi:
1. Misol #1: "Men mashinani sotib oldim ( , ) that ishlagan." bu yerda tinish belgisi mashinani sotib oldimga kelgan qismni yo'riqnomaga ajratadi.
2. Misol #2: "Men shoʻrva ovqatimni tayyorladim ( , ) lo'li tayyorlagan." bu yerda tinish belgisi shoʻrva ovqatimni tayyorlaganga kelgan qismni sho'rlaga ajratadi.
Uchragan misollarimizda tinish belgisi qo'shilgan qoʻshmachalar/ishoralar (that ishlagan, lo'li tayyorlagan) bir qismi ajratilgan gaplarni toliq, ma'nosi to'liq bo'lgan qismini almashtirish maqsadida ishlatilgan. Bunaqa qoʻshmachalar gapni koʻrsatib turuvchi qism bilan gapning asosiy hissiyatini tushuntirib berish uchun kerak bo'lib, bu esa tinish belgisining qo'yilish sababi sifatida kuzatiladi.
Ushbu masala o'qituvchi uchun qiziq bo'lishi mumkin, chunki gapning ma'nosi va tarkibining tushuntirilishidagi asosiy qoidalar haqida savollar yuzaga keladi. Uchokesib tarkibga ega gaplarni tushuntirish quyidagi insonning qayta ishlash talablarini kengaytirishga yordam beradi:
1. Tarkibda qanday katta mavjudotlar koʻrsatilgan.
2. Agar ular mavjud bo'lsa, ularga qarshi keladigan so'z yoki biror tashqi faktor ko'rsatilganmi?
3. Agar habardorlik (vaqtni anglatish, belgilatish va hokazo) nechanchi bo'lsa, obyektiv ravishda belgilanganmi? Agar bu haqiqiy bo'lsa, haqiqiy sabablarni ko'rsatganmi?
4. Oʻxshash ularning qanday oka-roʻyhatlarini koʻrsatilgan.
5. Qismlarning oʻzaro manzarasida har qanday munosabat koʻrsatib turing.
Insonlar o'rganish yetmoqda bo'lgan muammolar va savollar yuzaga kelganida, o'qituvchilar uchun ularni aytib berish va o'rganuvchilarga odat langan tartibda qo'yib berish juda muhimdir.